Türkiye’de zenginler ve yoksullar arasındaki makas açılıyor!
-Türkiye’de gelir eşitsizliği büyüyor!
-Türkiye AB ülkeleri içinde gelir eşitsizliğinin en fazla olduğu ülke!
-En zengin yüzde 10’luk grubun ortalama geliri en yoksul yüzde 10’unkinin 15 katı!
-En zengin yüzde 5’lik grubun ortalama geliri en yoksul yüzde 5’inkinin 31 katı düzeyinde!
-İşveren gelirleri tüm gelirlerden daha fazla artıyor!
-Kadınların ortalama geliri ortalama gelirin yüzde 21 altında!
DİSK-AR tarafından hazırlanan araştırma bülteninde 2022 yılında gelir gruplarına, işteki duruma ve cinsiyete göre gelir eşitsizliği incelendi.
Araştırma, TÜİK tarafından 29 Ocak 2024 tarihinde yayımlanan Gelir Dağılımı İstatistikleri (2023) Türkiye’de hem toplumsal sınıflar arasında hem cinsiyete göre eşitsizliğin artış eğilimini sürdürdüğünü gösteriyor.
Gelir grupları makası açılıyor
Türkiye’de en zengin gelir grupları ile en yoksul gelir grupları arasındaki makas açılmaya devam ediyor. P95, bir ülkedeki en zengin yüzde 5’lik grubu oluşturan kişileri ifade etmektedir. P5 ise bir ülkedeki en yoksul (en az gelire sahip) yüzde 5’lik gruptur. P95/P5 oranı ülkedeki en zengin yüzde 5’lik grubun gelirinin en yoksul yüzde 5’lik grubun gelirinin kaç katı olduğunu ifade eder. TÜİK Gelir Dağılımı İstatistiklerine göre Türkiye’de 2022 yılı itibarıyla P95/P5 oranı 31 kattır. Diğer bir deyişle 2022 itibarıyla Türkiye’de 4,3 milyonluk en zengin yüzde 5’lik gelir grubunun hanehalkı kullanılabilir geliri, 4,3 milyonluk en yoksul yüzde 5’lik gelir grubunun hanehalkı fert gelirinin (P95/P5) 31 katı düzeyinde.
2005 yılında en zengin yüzde 5 toplam gelirin yüzde 25’ine 2022 yılında bu oran yüzde 30,8 oldu, buna karşın en yoksul yüzde 5’in aldığı pay değişmedi. 2005 yılında 25 kat olan P95/P5 oranı 2022 yılında 5,8 puan artarak 30,8 kat oldu (Tablo 1, Grafik 1). Böylece P95/P5 oranı 2005 yılından beri en yüksek düzeyine yüksek düzeyine yükseldi.
Öte yandan 2022’de, P90/P10 oranı da oldukça vahimdir. TÜİK verilerine göre 2005 yılında 17,7 olan P90/P10 oranı 2013 yılında en düşük düzeyine, 12,6’ya geriledi. 2013 yılından sonra tekrar yükseliş eğilimi gösteren P90/P10 oranı, son bir yılda 0,7 puan artarak 2022 yılında 15 kat olarak gerçekleşti.
Türkiye gelir eşitsizliğinde Avrupa birincisi!
Gelir eşitsizliği ölçüm yöntemlerinden biri olan Gini katsayısı, bir ülkedeki gelir dağılımı konusunda önemli bir göstergedir. Gini katsayısı ülkelerdeki gelir dağılımını ölçmek için kullanılan yöntemlerden biridir. Gini katsayısı 0 ile 1 arasında bir değer olup katsayı 1’e yaklaştıkça gelir dağılımı bozulmakta, 0’a yaklaştıkça gelir dağılımı iyileşmektedir. 0 mutlak eşitlik anlamına gelirken (herkesin pay alması) 1 ise mutlak gelir eşitsizliği anlamına gelmektedir (bütün gelirin tek kişi tarafından elde edilmesi). Gini katsayısı genellikle 0,200 ile 0,500 arasında seyretmektedir.
Türkiye’de Gini katsayısı artıyor. Gini katsayısı son bir yılda 0,415’den 0,433’e yükseldi ve 2008’deki seviyesini aştı. 2005 yılında 0,428 olan Gini katsayısı 2008’de 0,415 olarak gerçekleşti ve 2019 yılında 0,410’a kadar yükseldi. 2022 yılında Gini katsayısı 0,433 olarak gerçekleşti (Grafik 2). Böylece Gini katsayısı son 12 yılın en yüksek düzeyine yükseldi.
Türkiye, AB ülkeleri ile karşılaştırıldığında gelir eşitsizliği en fazla ülkedir. Avrupa Birliği (AB) İstatistik Ofisi (Eurostat) tarafından yayımlanan verilere göre AB-27 üye ülke ortalamasında Gini katsayısı 2022 itibarıyla 0,296’dır. AB ülkeleri içinde Gini katsayısı en düşük ülke 0,212 ile Slovakya’dır. Slovenya (0,231), Çekya (0,248), Belçika (0,249), ve Polonya (0,263) AB ülkeleri içinde gelir eşitsizliği en az olan ilk beş ülkenin arasında yer almaktadır. AB ülkeleri içinde gelir eşitsizliği en fazla olan ilk beş ülke Türkiye (0,433), Bulgaristan (0,384), Litvanya (0,362), Letonya (0,343), İtalya (0,327). Türkiye, 2022’de 0,433 Gini katsayısıyla gelir eşitsizliğinde birinci sırada yer almaktadır.
İşveren gelirleri tüm gelirlerden daha hızlı artıyor!
Türkiye’de hanehalkı fertlerinin esas işteki durumlarına göre gelirlerine bakıldığında işveren gelirlerinin çok daha hızlı arttığı görülmektedir. 2005 ve 2022 arası dönemde hanehalkı fertlerinin esas işlerinden elde ettiği gelir 8.754 TL’den 116.297 TL’ye yükseldi. Böylece ortalama hanehalkı fert geliri yüzde 821,4 oranında arttı (Tablo 2).
Ücretli çalışanların ortalama hanehalkı fert geliri 2005 ve 2022 yılı arasında yüzde 1.333,8 oranında artarak 9.069 TL’den 102.821 TL’ye yükseldi. Yevmiyelilerin ortalama fert geliri aynı dönemde 3.289 TL’den 53.334 TL’ye ve kendi hesabına çalışanlarınki 7.002 TL’den 115.622 TL’ye yükseldi. Böylece 2005 ve 2022 arasında ortalama hanehalkı fert geliri yevmiyelilerde yüzde 1.521,6 ve kendi hesabına çalışanlarda yüzde 1.551,3 oranında artış gösterdi.
İşverenlerin ortalama hanehalkı fert geliri ise 2005 ve 2022 yılları arasında yüzde 1.900,6 artışla 20.403 TL’den 408.174’e yükseldi.
Gelir dağılımında cinsiyet uçurumu!
Ortalama hanehalkı fert gelirlerine cinsiyete göre bakıldığında kadınlar ve erkeklerin arasında ciddi farklar olduğu görülmektedir. 2005 yılında kadınların ortalama hanehalkı fert geliri ortalama fert gelirinden yüzde 26,3 daha azdı, erkeklerinki ise yüzde 6,2 daha fazlaydı. 2022 yılına gelindiğinde erkeklerin ortalama fert geliri toplam ortalama gelirin yüzde 8’i üzerindeyken kadınlarınki halen ortalamanın yüzde 21,2 altındadır (Grafik 4). Kadınlar ortalama gelirlerin altında gelir elde ederken erkeklerin gelirleri ortalama gelirlerin üzerindedir.
Kadın ve erkeklerin gelirleri arasındaki fark, gelirlerin birbirine oranlanmasıyla da görülebilir.
2005 yılında erkeklerin ortalama hanehalkı fert geliri kadınlarınkinden yüzde 44,1 oranında fazlaydı. Erkekler ve kadınların ortalama fert gelirleri 2016 yılına kadar yaklaşma eğilimi gösterse de bundan sonra hızla artarak 2022 yılında yüzde 37,1 olarak gerçekleşti.
İşteki duruma göre erkek ve kadınların fert gelirleri arasındaki fark çok daha çarpıcı. 2022 yılında yevmiyeli çalışan erkekler kadınlardan yüzde 78,5 oranında fazla gelir elde ettiler. Bu oran işverenlerde yüzde 45,3, kendi hesabına çalışanlarda yüzde 24,9 ve ücretlilerde yüzde 21,9 olarak hesaplandı (Tablo-3).
