Cumhuriyet’ten Mustafa Çakır’ın haberine göre, CHP TBMM Grubu’nun haftalık ekonomi raporunda yer alan tespitler özetle şöyle:

-1.3 milyon işten çıkarma: İşsizlik ödeneği alabilmek için bu yılın ilk dokuz aylık döneminde İş-Kur’a yapılan başvurular geçen yılın aynı dönemine göre 134 bin kişi artarak 1 milyon 337 bin kişiye ulaştı.

-İşverene 63.6 milyar: İşsiz kalanlara işsizlik ödeneği verilmesinde ağır koşullar aranan İşsizlik Sigortası Fonu’nun kaynakları daha çok işsizler dışındaki alanlara harcanıyor. Bu yılın ilk dokuz aylık döneminde 177.1 milyar lira harcama yapan fonun bu ödemelerinin 58 milyar lirası (işsizlik ödeneği alanlar için SGK’ya ödenen prim ve devlete ödenen damga vergisi dahil) işsizler için yapılan ödemelerden kaynaklanırken, teşvik ve destek ödemesi olarak işverenlere 63.6 milyar lira aktarıldı.

-5.5 trilyon borç: Yurttaşların, bankalar ve finans kuruluşlarına olan bireysel kredi ve kredi kartı borçları, 26 Eylül – 3 Ekim arasındaki haftada 40.7 milyar lira artarak 5 trilyon 344 milyar lirayla yeni bir rekor kırdı. Varlık yönetim şirketlerine ve TOKİ’ye olan borçlarıyla birlikte vatandaşın toplam finansal borcu 5 trilyon 503 milyar lirayı buldu.

-1.5 milyon kişi takipte: Bankalar ve finansman şirketleri, bu yılın ilk sekiz aylık döneminde bireysel kredi borcunu ödeyemeyen 925 bin 527 kişiyi, bankalar da kredi kartı borcunu ödeyemeyen 1 milyon 142 bin 390 kişiyi icra takibine aldı. Hem kredi kartı hem bireysel kredi borcu nedeniyle takibe alınanlar ve hem de birden fazla banka tarafından takibe alınanlar tek kişi olarak sayıldığında ocak-ağustos döneminde toplam 1 milyon 506 bin 76 kişi takibe alındı.

-8 milyon dosya: İcra dairelerine 1 Ocak – 11 Ekim günleri arasında UYAP üzerinden gelen yeni dosya sayısı 2024 yılının aynı dönemine göre yüzde 8.6 oranında artarak 7 milyon 917 bine yükseldi. İcra dairelerine 2024 yılında bu dönemde 7 milyon 287 bin dosya gelmişti. Aynı günler arasında 5 milyon 528 bin dosya da ya sonuçlandırıldı ya da işlemden kaldırıldı. Sonuçlanan dosya sayısı geçen yıla göre 102 bin adet azaldı. UYAP üzerinden açılan ve icra dairelerinde derdest bulunan toplam dosya sayısı 11 Ekim itibariyle 24 milyon 645 bine çıktı. Derdest dosya sayısı son bir yılda net olarak 1 milyon 680 bin adet arttı.

TOBB Başkanı Rifat Hisarcıklıoğlu, emek yoğun sektörlerin zor durumda olduğunu belirterek, tekstil/hazır giyim, deri/ayakkabı ve mobilya başta olmak üzere bazı sektörlere ek destekler verilmesini istedi.
Cumhuriyet’ten Mustafa Çakır’ın haberine göre, Hisarcıklıoğlu, “Pandemi döneminde olduğu gibi kolaylaştırılmış kısa çalışma ödeneği yeniden devreye alınmalı” dedi. Ancak “kısa çalışma” önerisi emekçilerin daha az ücret almaları, sigorta primlerinin bir süre ödenmemesi gibi sıkıntılı düzenlemeler içeriyor.

Şartlar var
İşsizlik Sigortası Yasası’na göre, kısa çalışma yaptırılabilmesi için, “genel ekonomik, sektörel veya bölgesel kriz, genel salgın ile zorlayıcı sebeplerle işyerindeki haftalık çalışma sürelerinin geçici olarak önemli ölçüde azaltılması veya işyerinde faaliyetin tamamen veya kısmen geçici olarak durdurulması” koşulları gerekiyor.

Ücret fondan
Kısa çalışma halinde işçinin ücreti de işveren tarafından değil İşsizlik Sigortası Fonu’ndan ödeniyor. Bu fon sigortalının prime esas aylık brüt kazancı üzerinden hesaplanan yüzde 2 işveren, yüzde 1 işçi ve yüzde 1 devlet payı gelirlerinden oluşuyor. İşçinin işsiz kaldığında aldığı işsizlik ödeneği de bu fondan ödeniyor. Ayrıca işçinin kısa çalışma ödeneğinden yararlanabilmesi için de şartlar var. Sigortalının kısa çalışma ödeneğine hak kazanabilmesi için, kısa çalışma başlama tarihinden önceki son 120 gün hizmet akdine tabi olması ve son üç yılda en az 450 gün sigortalı olarak çalışıp işsizlik sigortası primi ödemiş olması gerekiyor.

Ücret düşüyor
Kısa çalışmada işçinin ücreti de düşüyor. Günlük kısa çalışma ödeneği; sigortalının son oniki aylık prime esas kazançları dikkate alınarak hesaplanan günlük ortalama brüt kazancının yüzde 60’ı üzerinden hesaplanıyor. Bu şekilde hesaplanan kısa çalışma ödeneği miktarı, 16 yaşından büyük işçiler için uygulanan aylık asgari ücretin brüt tutarının yüzde 150’sini geçemiyor. Ayrıca kısa çalışma ödeneğinden damga vergisi de kesiliyor.

Ödeneği etkiliyor
Kısa çalışma ödeneği olarak ödenen süreler, kısa çalışma başlama tarihinden itibaren 3 yıl içindeki hizmet akdi fesihlerine istinaden yapılacak işsizlik ödeneği ödemelerine ilişkin hak sahipliği sürelerinden de düşülür. Yani işçi işsiz kaldığında bir süre işsizlik ödeneği de alamıyor. Bunun dışında kısa çalışma döneminde işçinin sadece sağlık hakkından yararlanabilmesi için genel sağlık sigortası primleri yatırılıyor. Onun dışındaki emekliliğe etki eden prim ödemeleri de askıya alınıyor. 

Resmi işsiz sayısı azalırken işsizlik ödeneğine başvuranların sayısındaki artış dikkati çeken boyutlara ulaştı. İşsizlerin büyük çoğunluğu işsizlik ödeneğinden faydalanamıyor. İşveren destek fonuna dönüşen İşsizlik Sigorta Fonu’nun kaynakları, işverenlere teşvik ve destek adı altında aktarılıyor.
İŞKUR’un verilerine göre Ocak-Mart döneminde işsizlik ödeneğine başvuranların sayısı geçen yılın aynı dönemine göre 47 bin 287 kişi artarak 454 bin 826 kişiye ulaştı. Ödeneğe başvuranların yalnızca yüzde 48’i olan 219 bin 116 işsiz, ödenek almaya hak kazandı.
BirGün’den Havva Gümüşkaya’nın haberine göre, işsizlik ödeneğine başvuranlar içerisinde en büyük çoğunluğu gençler oluşturdu. İşsizlik ödeneği almak isteyen her 100 kişiden 21’inin 25-29 yaş grubundaki genç işsizler olduğu açıklandı. Bu yaş grubundaki 99 bin 333 başvurudan sadece 40 bin 787’i ödenekten faydalanabildi.

Fon işverene akıyor
İşsizlik ödeneğine başvuranların yarısından fazlası ödenek hakkından faydalanamazken İşsizlik Sigortası Fonu, kaynaklarının amacı dışında kullanılması nedeniyle eleştirilerin hedefi oluyor. İŞKUR’un yayımladığı İşsizlik Sigortası Fon’u Nisan ayı bülteni ise fonun kaynaklarının kullanıldığı yerleri açığa çıkardı. Buna göre Ocak-Nisan döneminde toplam giderleri 77 milyar 572 milyon lira olan fondan işsizlik ödeneği için 24 milyar 541 milyon liralık kaynak kullanıldı. Aynı dönemde işverenlere teşvik ve destek ödemeleri adı altında 26 milyar 715 milyon lira aktarıldı.
Sadece Nisan ayında işsizlik ödeneği ödemeleri için fondan 2 milyar 759 milyon liralık gider kaydedilirken işverenlere destek adı altında 5 milyar 655 milyon lira aktarıldı.

Emekli sayısı 146 bin kişi arttı
İŞKUR verilerine göre 55 yaş üzeri 13 bin 300 kişi işsizlik ödeneğine başvurdu. Aynı yaş grubundaki 86 bin 430 kişi ise İŞKUR’da iş bulmak için bekliyor. Bu kişilerden 4 bin 491’i bir yıldan uzun süredir işsiz olarak kayıtlı. SGK’nin verilerine göre emekli sayısı 2024 yılsonuna göre 146 bin 495 kişi artarak 16 milyon 824 bin kişiyi buldu. SGK’ye kayıtlı çalışan emekli sayısı ise 2 milyon 97 bin kişi oldu.

İllere ve eğitime göre başvuru
İlk altı ayda en çok başvuru yapan il 193 bin 29 kişi ile İstanbul. Bu şehri, 51 bin 107 kişi ile Ankara, 46 bin 698 kişi ile İzmir takip ediyor.
Eğitim düzeylerine göre işsizlik ödeneğine başvuranlar ise, sıra ile ilköğretim 283 bin 362, orta öğretim (lise ve dengi) 270 bin 728, ön lisans 85 bin 483, lisans 100 bin 30 kişi.

100 işsizden 54’ü yararlanabildi
Türkiye İş Kurumu’nun (İŞKUR) yıllık istatistik verilerine göre, işsizlik ödeneği başvurusu yapanlardan ödenek almaya hak kazananların oranının giderek azaldığını gösteriyor. Fonun kurulduğu tarihten bu yana başvuruda bulunan her 100 kişiden 54’ü ödenek almaya hak kazandı. Pandemi öncesinde 2018 ve 2019 yıllarında bu oran sırasıyla yüzde 51,49 ve yüzde 51,82 olarak gerçekleşti. 2020 ve 2021 yıllarında pandemi dolayısıyla işten çıkarmalar ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık halleri dışında yasaklandı. Bunun da etkisiyle işsizlik ödeneği alanların başvuru yapanlara oranı 2020’de yüzde 33,73’e düştü, 2021’de ise yüzde 41,97 oldu. Pandemi sonrası 2022 yılında ise bu oran yüzde 47,57 olarak gerçekleşti.
2023 yılına gelindiğinde ise 1 milyon 614 bin 184 başvuruya karşılık 734 bin 846 kişi işsizlik ödeneğine hak kazandı. İşsizlik ödeneği alanların başvuru yapanlara oranı yüzde 45,52’ye geriledi.

İşsizlik ödeneğinden nasıl yararlanılır?
Fondan yararlanarak ödenek alabilmek için işçinin kendi istek ve kusuru dışında işsiz kalması, işten çıktığı tarihten önceki son 120 gün sigortalı olarak çalışıyor olması ve son üç yıl içinde en az 600 gün priminin bulunması gerekiyor. Ödenek alabilmek için işten çıkış bildiriminin işsizlik ödeneğine hak kazanacak bir koddan bildirilmesi gerekiyor. Ancak birçok işveren kıdem tazminatı ödememek için işten çıkış kodunu kendi çıkarına uygun olacak şekilde bildirdiğinden işsiz kalanların işsizlik ödeneği alması hakkı da ortadan kalkıyor.

İşsizlik ödeneği şubat veriler
İşsizlik ödeneği için kuruma 151 bin 557 kişi başvurmuş, 77 bin 952 kişi yaralanmış. Başvuranların 99 bin 331’i erkek, 52 bin 226’sı kadın. Erkeklerin 47 bin 375’i, kadınların 30 bin 577’si fondan yararlanabilmiş.
15-19 yaş grubunda fona başvuran 527 kişiden 50’si fondan yararlanabilmiş.
65 yaş üstü başvuranlar ise 213 kişi.
20-39 yaş grubunda ise toplam 102 bin 232 kişi işsizlik ödeneğinden yaralanmak istemiş. Bu veriye göre ülkenin en verimli yaş grubunda işsizliğin yakıcı hale geldiği görülüyor.
Yüksek eğitimliler arasında başvuru sayısı ise 35 bin 541 kişi.

Fon işverene çalıştı
Varoluş amacının işsizlerin yeni bir iş bulana kadar geçinmesini sağlamak olan fondan işsizlik ödeneği için şubat ayında 3 milyar 217 milyon 279 bin TL ödeme yapıldı. İşverenlere ise teşvik ve destek ödemeleri ile işbaşı eğitim programları aracılığıyla fondan yapılan destek tutarı ise 7 milyar 180 milyon 590 bin TL oldu. 2024’ün ilk iki ayında patrona verilen destek tutarı ise işsizlere yapılan ödemenin 2.2 katı oldu.

İşverene her kalemde ödeme
İşverene teşvik ve destek ödemeleri kapsamında ocak ve şubat aylarında toplam 9 milyar 940 milyon 340 bin TL, aynı dönemde işbaşı eğitim programları kapsamında da 4 milyar 57 milyon 320 bin TL destekte bulunuldu. İşverene iki ayda yapılan toplam destek tutarı 13 milyar 997 milyon 660 bin TL’yi bulurken işsizlere ise 6 milyar 261 milyon 744 bin TL ödeme yapıldı.
‘İşsizlik Ödeneği Alanlara Yönelik Teşvik’, ‘Asgari Ücret Desteği’ gibi teşvik ve destek ödemeleri
ile İşbaşı Eğitim Programı adı altında işverenin desteklendiği fon adeta ‘İşverene Destek Fonu’na dönüştü. İşbaşı Eğitim Programı ile işveren, bu kapsamda çalıştırılanların ücretleri ve primleri İşsizlik Sigortası Fonu tarafından karşılanarak, işverene herhangi bir maliyet çıkarılmayarak desteklenmiş oluyor.
Mart 2002’den itibaren işsizlik ödeneğine başvuran yaklaşık 19.4 milyon kişiden sadece 10.5 milyon kadarı ödeneğe hak kazanırken bu kişilere yapılan ödeme tutarı 74.3 milyar TL oldu. İşverenlere 2022, 2023 yılları ile 2024’ün ilk iki ayında yapılan teşvik ve destek ödemeleri ise işsizlere 22 yılda ödenen tutarı aşarak 78.5 milyar TL’ye ulaştı.

İşsizlik Sigortası Fonu prim gelirinin oranının yüzde 50’ye çıkarılmasıyla işverene daha çok kaynak aktarılacak. İşveren desteği, işsizlik ödeneğinin 3,6 katına ulaşırken bu kaynak ayda 1,5 milyon işsize deva olabilirdi.
İşsizlik Sigortası Fonu prim gelirlerinin oranı, 2024 yılı için de yüzde 50 olarak belirlendi. Böylece işverenlere daha fazla kaynak aktarılmasının yolu açıldı. Resmi Gazete’de dün yayımlanan Cumhurbaşkanı kararına göre söz konusu kanunda yüzde 30 olarak belirlenen İşsizlik Sigortası Fonu bir önceki yıl prim gelirlerinin oranının, 2024 yılı için yüzde 50 olarak uygulanması kararlaştırıldı. Kararla birlikte işverenlere daha fazla kaynak aktarılacak. Değişiklikle birlikte İşsizlik Sigortası Fonu giderinin sadece yüzde 18,5’i işsizlik ödeneğine ayrılacak. Fon’dan işverenlere yapılan toplam destek oranı yüzde 67 oldu. İşsizlik Sigorta Fonu’ndan yararlanabilen kişi sayısı ise oldukça az. CHP Genel Başkan Yardımcısı Hasan Efe Uyar’ın ağustos ayında yaptığı açıklamaya göre şartları nedeniyle her yüz 100 işsizden 90’ı fona ulaşamıyor.

Teşvik, işsizlik ödeneğinin 3,6 katı
İşsizlik Sigortası Kanunu’na göre İşsizlik Sigortası Fonu prim gelirlerinin, iş gücünün istihdam edilebilirliğini artırmak, çalışanların vasıflarını yükselterek işsizlik riskini azaltmak ve teknolojik gelişmeler nedeniyle işsiz kalması beklenenlerin başka alanlara yönlendirilmesini sağlamak, istihdam artırıcı ve koruyucu tedbirler almak ve uygulamak, işe yerleştirme ve danışmanlık hizmetleri temin etmek, işgücü piyasası araştırma ve planlama çalışmalarını yapmak ve fondan ödenmek üzere vize edilmiş sözleşmeli personel pozisyonlarında çalışanlar ile bunlardan ilgili mevzuatına göre kurum kadrolarına atanan ve kurumda çalışmaya devam eden personelin mali ve sosyal haklarına ilişkin ödemeleri gerçekleştirmek amacıyla kullanılması öngörülüyor.
Çalışma ekonomisi profesörü Aziz Çelik, konu ile ilgili yaptığı paylaşımda İşsizlik Sigorta Fonu’nun 2023 bilançosunu paylaştı. Çelik’in paylaştığı bilançoya göre, 2023’te 117,3 milyar liralık İşsizlik Sigortası Fonu giderinin 21,7 milyarı işsizlik ödeneğine ayrıldı. Fon’dan, işverenlere39,9 milyar teşvik ve destek için ve 38,6 milyar işbaşı eğitim programları için olmak üzere 78,5 milyar aktarıldı. Çelik’in paylaştığı bilgilere göre, böylece İşsizlik Sigortası Fonu giderinin sadece yüzde 18,5’i işsizlik ödeneğine ayrılmış oldu. İşsizlik Sigortası Fonu’ndan işverenlere yapılan toplan destek oranı yüzde 67 oldu. İşveren destek ve teşvikleri için ayrılan kaynak işsizlik ödeneğinin tam 3,6 katı olarak gerçekleşti. İşverenlere ayrılan bu kaynaklar ayda yaklaşık 1,5 milyon kişiye daha işsizlik ödeneği verilebilirdi. Ağır yararlanma koşulları nedeniyle dar tanımlı (resmi) işsizlerin sadece yüzde 12-13’ü (yaklaşık 380-400 bin işsiz) işsizlik ödeneği alabiliyor.
Sigortalının prime esas aylık brüt kazancı üzerinden hesaplanan yüzde 2 işveren, yüzde 1 sigortalı kesintileri ve yüzde 1 devlet payı geliriyle büyüyen fonda, 2023 sonu itibarıyla 196 milyar 950 milyon 756 bin lira birikmişti. Covid-19 salgını sürecinde ise kısa çalışma ödeneği ve nakdi ücret desteği kapsamında işçi ve patrona sağlanan kaynaklarla varlığı iki yılda 131 milyar liradan 90 milyar liranın altına kadar inen fonun, gelir-gider dengesi 2020’de eksi 28,3 milyar lira, 2021’de ise eksi 12,4 milyar lira olmuştu.

Kaynak: BirGün

İşsizin iş bulana kadar geçinmesine imkan sağlamak amacıyla kurulan İşsizlik Fonu, işverene teşvik kasasına döndü.
İşsizlik Sigortası Fonu işverene akmaya devam ediyor. Yılın ilk 10 ayında işsize ödenen paranın yaklaşık 2 katı işverene ödendi. Türkiye İş Kurumu’nun (İŞKUR) Ekim 2023 İşsizlik Sigortası Fonu Bülteni’ne göre yılın ilk 10 ayında işsizlere toplam 17 milyar 723 milyon TL ödenirken aynı dönemde işverene yapılan teşvik ve destek ödemeleri 31 milyar 949 milyon liraya ulaştı.

Fona başvuran işsizlerin yarısından azı ödenek aldı
İŞKUR’un aylık bülteninde yer alan Ocak-Eylül 2023 dönemine ait verilere göre ise işsizlik ödeneğine başvuranların yarısı bile ödeneğe erişemedi. 1 milyon 226 bin 253 kişi işsizlik maaşına başvururken, yalnızca 551 bin 116’sı ödeneği almaya hak kazanabildi. Fonun uygulamada olduğu 21 yılda işsiz kalanlara ödenen tutar, işverene son 5 yıldır yapılan ödemelerin yaklaşık 61.4 milyar lira gerisinde kaldı. Mart 2002’den bu yana başvuruda bulunan 18.8 milyon işsizden 10.3 milyonu ödeneği alabilirken, yapılan toplam ödeme ise 65.7 milyar lira oldu. İşverene son 5 yılda yapılan teşvik ödemeleri ise 127 milyar liraya ulaştı.

İşverene teşvik fonu oldu
Çalışma hayatı uzmanları işsizlik ödeneği alabilmek için şartların zorluğuna dikkat çekiyor ve düzenleme yapılmasını talep ediyor. İşverene yapılan teşvik ödemeleri ise sürekli artırılıyor. 2022’de işverene yapılan asgari ücret desteği 100 lirayken bu yılın ilk 6 ayı için 400 liraya, temmuz-aralık dönemi için ise 500 liraya çıkarıldı. Bu da yıl sonunda işverene yapılacak teşvik ödemelerinin katlanacağını gösteriyor.

Fon büyümeye devam ediyor
İŞKUR İşsizlik Sigortası Fonu Bülteni’ne göre, fonun toplam varlığı Ekim 2023 itibarıyla 148.4 milyar lira oldu. Ocak-ekim dönemini kapsayan 10 aylık süreçte gelirlerin 63.9 milyar lirası işçi ve işveren primi, 21.3 milyar lirası devlet katkısı, 34.4 milyar lirası faiz gelirleri, 28.8 milyar lirası diğer kaleminden oluştu. Ekim ayında toplam gelir 24.2 milyar lira olurken, 10.9 milyar liralık ise toplam gider gerçekleşti.